Đêm qua, tôi nhận được tin nhắn từ một người bạn đang tham gia Network School của Balaji Srinivasan tại Malaysia. 'Có vẻ như chúng tôi đang bị điều tra,' cô ấy viết, kèm theo một biểu tượng cảm xúc cười mà tôi biết là để che giấu sự lo lắng. Vài phút sau, dòng tweet đầu tiên xuất hiện: 'Malaysia mở cuộc điều tra di trú đối với Network School của Balaji Srinivasan.'
Tôi dừng lại. Không phải vì tôi bất ngờ — mà vì tôi đã thấy điều này đến từ rất xa. Khi một 'trường học mạng' hứa hẹn dạy bạn về phi tập trung, nhưng lại tập trung hàng trăm người tại một địa điểm vật lý, thì xung đột với hệ thống pháp lý hiện hữu chỉ là vấn đề thời gian.
Tôi biết Balaji Srinivasan. Không phải cá nhân, nhưng tôi đã đọc 'The Network State' của anh ấy hai lần. Là một người tin vào sức mạnh của cộng đồng phi tập trung, tôi bị cuốn hút bởi tầm nhìn của anh ấy: các quốc gia được sinh ra từ internet, không cần biên giới địa lý. Nhưng tôi cũng là một người đã sống qua mùa đông crypto năm 2022, đã thấy FTX sụp đổ chỉ sau một đêm. Tôi biết khoảng cách giữa lý tưởng và thực thi có thể rộng đến mức nào.
Network School, theo những gì tôi hiểu, không phải là một giao thức hay một token. Nó là một cộng đồng giáo dục — một nỗ lực để dạy mọi người về Bitcoin, về các kỹ năng kỹ thuật số, về cách xây dựng sự giàu có và tự do trong thế giới hiện đại. Balaji đã chọn Malaysia, một quốc gia Đông Nam Á có khung pháp lý tương đối cởi mở với tiền điện tử, nhưng cũng có những quy định rất rõ ràng về nhập cư và hoạt động giáo dục.
Sự kiện này không phức tạp về mặt kỹ thuật, nhưng nó giàu ý nghĩa về mặt triết học. Đây là khoảnh khắc mà 'mạng lưới' (network) chạm trán 'nhà nước' (state), và chúng ta thấy rõ ràng rằng việc xây dựng một 'quốc gia mạng' không chỉ là viết code — nó là đàm phán với các thực thể có chủ quyền.
Tôi đã ở trong tình huống tương tự, ở quy mô nhỏ hơn nhiều. Năm 2023, tôi tổ chức một workshop về DeFi cho 15 người tại một quán cà phê ở Austin. Không có vấn đề gì. Nhưng khi tôi mở rộng nó thành một khóa học 3 tháng, thu hút người tham gia từ 5 quốc gia khác nhau đến sống tạm thời tại đây, tôi phải đối mặt với các câu hỏi từ chính quyền địa phương về visa, về giấy phép kinh doanh, về 'hoạt động giáo dục không chính quy'. Tôi đã học được rằng: phi tập trung trong code không có nghĩa là bạn được miễn trừ khỏi các quy tắc của thế giới vật lý.
Vậy, điều gì thực sự đang xảy ra với Network School? Thông tin còn rất hạn chế. Các báo cáo chỉ nói rằng 'cơ quan di trú Malaysia đang điều tra'. Nhưng tôi có thể suy luận một vài kịch bản dựa trên kinh nghiệm của mình với các cộng đồng crypto xuyên biên giới:
Kịch bản 1: Vấn đề visa. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất. Nếu các sinh viên hoặc giảng viên của Network School tham gia bằng visa du lịch nhưng thực tế đang tham gia một hoạt động giáo dục có tổ chức, thì đó là vi phạm. Malaysia, như nhiều quốc gia, có các quy định cụ thể về 'visa học tập' và 'visa lao động'. Đây là một bài học đắt giá: ngay cả khi bạn đang dạy về một tương lai không biên giới, bạn vẫn cần tuân thủ luật biên giới của ngày hôm nay.
Kịch bản 2: Hoạt động giáo dục không có giấy phép. Nếu Network School đang thu học phí và cung cấp một chương trình giảng dạy có cấu trúc, nó có thể được phân loại là một 'cơ sở giáo dục' theo luật Malaysia, yêu cầu phải đăng ký và được cấp phép. Việc không làm như vậy có thể dẫn đến các hình phạt hành chính. Tôi đã thấy điều này xảy ra với các bootcamp lập trình nhỏ ở nhiều quốc gia. Sự khác biệt giữa 'một nhóm bạn học cùng nhau' và 'một trường học' thường chỉ là một vài thủ tục giấy tờ — nhưng những thủ tục đó có thể khiến bạn bị đóng cửa.
Nhưng có một lớp sâu hơn, một lớp triết học, mà tôi nghĩ rất ít người đang nói đến. Balaji Srinivasan không chỉ đang xây dựng một ngôi trường. Anh ấy đang thử nghiệm một mô hình: liệu một cộng đồng có chung mục đích, được tổ chức qua internet, có thể tồn tại và phát triển bên trong ranh giới của một quốc gia có chủ quyền, trước khi nó có đủ sức mạnh để tách ra thành 'quốc gia mạng' của riêng mình?
Câu hỏi thực sự không phải là 'Network School có vi phạm luật hay không' — câu hỏi là: 'Liệu hệ thống pháp lý hiện tại có được thiết kế để chứa đựng các thực thể như Network School hay không?' Và câu trả lời, tôi nghĩ, là 'không'. Hệ thống của chúng ta được xây dựng dựa trên các quốc gia-dân tộc, dựa trên biên giới, dựa trên ý tưởng rằng một người chỉ có thể thuộc về một nơi. Một 'công dân kỹ thuật số' là một khái niệm mới mẻ, và các luật lệ chưa bắt kịp.
Đây là nơi mà tôi, với tư cách là một người ủng hộ lý tưởng nhưng cũng là một người thực tế, thấy mình đứng ở một vị trí khó xử. Một mặt, tôi tin vào tầm nhìn của Balaji. Tôi tin rằng tương lai sẽ chứng kiến nhiều cộng đồng như vậy hơn — các nhóm người kết nối qua giá trị và mục đích, sống cùng nhau, xây dựng cùng nhau, bất kể họ đến từ đâu. Mặt khác, tôi biết rằng sự thay đổi không xảy ra bằng cách phớt lờ các quy tắc hiện tại. Nó xảy ra bằng cách tương tác với chúng, thách thức chúng trong khuôn khổ pháp lý, và từ từ mở rộng ranh giới của những gì có thể.
Khi FTX sụp đổ, tôi đã mất 80% danh mục đầu tư của mình. Nhưng điều tồi tệ hơn là sự mất niềm tin — niềm tin rằng 'code is law' có thể thay thế 'real world law'. Chúng ta đã học được rằng không có gì hoàn toàn phi tập trung, rằng mọi giao thức đều có một điểm trung tâm nào đó — dù là nhóm phát triển, DAO, hay validator. Tương tự, không có cộng đồng nào hoàn toàn tách biệt khỏi các quốc gia. Sự tự do thực sự không đến từ việc chạy trốn khỏi các quy tắc, mà đến từ việc hiểu chúng và thiết kế các hệ thống có thể cùng tồn tại với chúng.
Tôi đã học được bài học đó một cách khó khăn. Và tôi hy vọng Network School và Balaji cũng sẽ vượt qua được thử thách này — không chỉ để tồn tại, mà còn để dạy cho chúng ta một bài học quan trọng hơn. Bởi vì nếu 'Network State' là tương lai, thì nó phải được xây dựng không chỉ bằng code, mà còn bằng sự thấu hiểu. Không chỉ bằng lý tưởng, mà còn bằng thực tế.
Tôi sẽ theo dõi chặt chẽ. Không phải vì tôi muốn thấy Balaji thất bại — tôi muốn thấy anh ấy thành công, nhưng theo một cách mà phần còn lại của chúng ta có thể học hỏi. Bởi vì cuối cùng, một phong trào chỉ mạnh mẽ khi nó có thể đối mặt với thử thách và trở nên mạnh mẽ hơn.
Có lẽ, sau tất cả, cuộc điều tra này không phải là một thất bại. Có lẽ nó là một bài kiểm tra. Và câu trả lời cho bài kiểm tra đó sẽ định hình cách chúng ta xây dựng cộng đồng trong thập kỷ tới.